Касс харилцахын журнал

1. Зориулалт

Касс харилцахын журнал нь байгууллагын касс болон харилцах данстай холбоотой мөнгөн орлого, зарлага зэрэг гүйлгээг бүртгэх, бүртгэгдсэн гүйлгээг жагсаалтаар хянах, данс болон харилцагчаар шүүх, гүйлгээний дэлгэрэнгүйг харах, шаардлагатай баримтыг хэвлэх зориулалттай.

Системийн үндсэн цэсээс Мөнгөн гүйлгээ → Касс харилцахын журнал хэсэгт орж ажиллана.

Зорилго

Гүйлгээг зөв огноо, төрөл, данс, харилцагч, валют, дүн болон гүйлгээний утгатайгаар бүртгэж, тухайн бүртгэлээс холбогдох журналын бичилт болон баримтыг хянахад ашиглана.

Касс харилцахын журналын үндсэн ажлын урсгал:

Цэс рүү нэвтрэх
Шаардлагатай огноо болон шүүлтүүрийг сонгох
Шинэ гүйлгээ бүртгэх эсхүл жагсаалтаас байгаа гүйлгээг нээх
Үндсэн мэдээлэл болон харилцагчийн мэдээллийг бөглөх
Касс харилцахын журналын мөрүүдийг шалгах
Дебит ба кредит дүнг тэнцүүлэх
Хадгалах / журнал бичих
Шаардлагатай бол төлбөрийн даалгавар, кассын баримт хэвлэх

2. Касс харилцахын журналын жагсаалт

Касс харилцахын журналын жагсаалт нь бүртгэгдсэн орлого, зарлагын гүйлгээг нэг дороос харах үндсэн цонх юм. Зураг №1-д дээд хэсэгт шүүлтүүр, доод хэсэгт гүйлгээний жагсаалт болон нийт дүн харагдана.

*Зураг №1. Касс харилцахын журналын жагсаалт*

2.1 Шүүлтүүр хэсэг

Шүүлтүүр	Зориулалт
Огноо	Гүйлгээний огнооны хугацааг сонгон жагсаалтыг шүүнэ.
Данс	Тодорхой касс эсхүл харилцах данстай холбоотой гүйлгээг шүүнэ.
Харилцагч	Тодорхой харилцагчийн орлого, зарлагын гүйлгээг харахад ашиглана.
Төлөв	Гүйлгээний төлөвөөр жагсаалтыг шүүх боломжтой.

Жишээ
2025.10.01–2025.10.31 огноог сонгож, Дансанд 110100001, Харилцагчид Уран ХХК-ийг сонговол тухайн хугацаанд тухайн данс болон харилцагчтай холбоотой гүйлгээнүүдийг төвлөрүүлэн шалгах боломжтой.

2.2 Жагсаалтын бүтэц

Зураг №1-ийн жагсаалтад гүйлгээ бүрийн үндсэн мэдээлэл дараах байдлаар харагдана.

Багана	Тайлбар
Дугаар	Гүйлгээний дугаар.
Гүйлгээний огноо	Гүйлгээ бүртгэгдсэн огноо.
Төрөл	Орлого эсхүл Зарлага.
Данс	Гүйлгээнд ашигласан дансны дугаар.
Дансны нэр	Сонгосон дансны нэр.
Харилцагчийн код / нэр	Гүйлгээтэй холбоотой харилцагчийн мэдээлэл.
Гүйлгээний утга	Гүйлгээний тайлбар, зориулалт.
Валют	MNT, USD зэрэг гүйлгээний валют.
Дүн	Валютаар илэрхийлсэн гүйлгээний дүн.
Ханш	Тухайн гүйлгээнд хэрэглэсэн валютын ханш.
Нийт дүн	Ханшаар хөрвүүлсэн нийт дүн.
Дүнгийн тайлбар	Мөнгөн дүнг тайлбарласан бичвэр.

Жагсаалтын доод хэсэгт нийт хэдэн гүйлгээ харагдаж байгаа болон нийт дүнгийн нийлбэрийг харуулна. Зураг №1-д нийт 54 гүйлгээ, нийт дүн 679,872,651.1 гэж харагдаж байна.

3. Харилцахын журналын гүйлгээ бүртгэх

Шинэ гүйлгээ бүртгэхдээ жагсаалтын дээд хэсгийн “Шинэ” үйлдлийг ашиглан гүйлгээний дэлгэрэнгүй цонх руу орно. Мөн жагсаалтад байгаа гүйлгээг нээж засварлах үед ижил төрлийн дэлгэрэнгүй цонх ашиглагдана.

*Зураг №2. Касс харилцахын журналын гүйлгээний дэлгэрэнгүй цонх*

3.1 Үндсэн мэдээлэл

Зураг №2-т гүйлгээний үндсэн хэсэгт дугаар, гүйлгээний огноо, төрөл, данс, валют, харилцагч болон мөнгөн дүнгийн мэдээлэл харагдаж байна. * тэмдэгтэй талбарууд нь тухайн бүртгэлийн зайлшгүй шаардлагатай мэдээллийг илэрхийлнэ.

Талбар	Зураг дээрх жишээ	Тайлбар
Дугаар	394	Гүйлгээний дугаар.
Гүйлгээний огноо	2025.10.02	Баримтын огноотой нийцүүлнэ.
Төрөл	Зарлага	Орлого / Зарлагын төрлийг сонгоно.
Данс	110100001	Гүйлгээнд ашиглах данс.
Валют	MNT	Гүйлгээний валют.
Харилцагч	Уран ХХК	Гүйлгээний харилцагч.
Харилцагчийн банк	Голомт банк	Харилцагчийн банкны мэдээлэл.
Данс	21214567	Зураг дээрх харилцагчийн банкны дансны жишээ.
Дүн	2,745,600	Гүйлгээний дүн.
Ханш	1	Зураг дээрх ханш.
Нийт дүн	2,745,600	Нийт дүн.
Гүйлгээний утга	БМ орлого - Уран ХХК-д 40% бэлэн төлөв	Гүйлгээний зориулалт.
Төлөв	Журнал бичсэн	Зураг дээрх төлөв.
НӨАТ	Унтраалттай	Зураг дээрх НӨАТ-ын сонголтын төлөв.

3.2 Касс харилцахын журналын бүртгэл

Үндсэн мэдээллийг бөглөсний дараа “Касс харилцахын журнал бүртгэл” хэсгийн мөрүүдийг шалгаж, шаардлагатай бол “Мөр нэмэх” болон “Мөр хасах” үйлдлээр мөрийн тоог тохируулна.

Зураг №2-ын жишээнд:

110100001 — Харилцах - ХХБ - төгрөг дансанд Кредит дүн 2,745,600.

310100000 — Дансны өглөг дансанд Дебит дүн 2,745,600.

Харилцагчийн код 249, харилцагч Уран ХХК гэж мөрөнд туссан байна.

Доод нийлбэрт Дебит 2,745,600.00, Кредит 2,745,600.00 гэж тэнцсэн байна.

Гол шалгалт

Журналын мөрүүдийн Дебит ба Кредит нийт дүн заавал тэнцсэн байх ёстой. Зураг №2-ын жишээнд 2,745,600.00 = 2,745,600.00 тул гүйлгээний бичилт тэнцэж байна.

3.3 Дебит, кредитийн тэнцэл

Касс харилцахын журналын гүйлгээг хадгалах / журнал бичихийн өмнө мөрийн түвшинд дебит, кредитийн дүнг заавал шалгана. Зөвхөн үндсэн хэсгийн “Дүн” зөв байх нь хангалтгүй бөгөөд журналын бүртгэлийн мөрүүдийн нийлбэр мөн адил зөв байх шаардлагатай.

Шалгах зүйл	Зөв төлөв
Дебит нийт дүн	Кредит нийт дүнтэй тэнцүү
Гүйлгээний дүн	Баримтын дүнтэй тэнцүү
Данс	Бодит касс/харилцах данстай таарсан
Харилцагч	Баримт дээрх харилцагчтай таарсан
Валют / ханш	Гүйлгээний валюттай нийцсэн
Гүйлгээний утга	Гүйлгээний зорилгыг тодорхой илэрхийлсэн

3.4 Хадгалах ба гүйлгээний төлөв

Зураг №2-д гүйлгээний төлөв “Журнал бичсэн” гэж харагдаж байна. Энэ нь тухайн бүртгэл журналын бичилт үүссэн төлөвт орсныг дэлгэцээр харуулж байна.

Гүйлгээг хадгалсны дараа тухайн бүртгэлийн төлөвийг шалгаж, шаардлагатай тохиолдолд засварлах эсхүл холбогдох цуцлах үйлдлийг системийн боломж, байгууллагын эрхийн тохиргооны дагуу гүйцэтгэнэ.

Анхаарах

Журнал бичигдсэн гүйлгээг засварлах, цуцлах үед тухайн гүйлгээний өмнөх бүртгэл болон нягтлан бодох бүртгэлийн үр дагаврыг заавал шалгана. Эрх болон төлөвөөс шалтгаалан боломжит үйлдэл өөр байж болно.

4. Гүйлгээний баримт хэвлэх

Касс харилцахын журналын бүртгэлээс гүйлгээтэй холбоотой баримтыг хэвлэн авах боломжтой. Явуулсан зурагт төлбөрийн даалгавар болон кассын орлогын баримтын жишээ харагдаж байна.

4.1 Төлбөрийн даалгавар

*Зураг №3. Төлбөрийн даалгаврын хэвлэх загвар*

Зураг №3-т гүйлгээний №394, огноо 2025.10.02, төлөгч “Сөмбөт Трэйд ХХК”, хүлээн авагч “Уран ХХК”, хүлээн авагчийн банк “Голомт банк”, дүн 2,745,600.00 төгрөг, төлбөрийн зориулалт болон гарын үсгийн хэсгүүд багтсан байна.

Баримтын хэсэг	Жишээ	Зориулалт
№	394	Журналын гүйлгээтэй холбож таних дугаар
Огноо	2025.10.02	Төлбөрийн огноо
Төлөгч	Сөмбөт Трэйд ХХК	Төлбөр шилжүүлэгч тал
Хүлээн авагч	Уран ХХК	Төлбөр хүлээн авагч тал
Хүлээн авагч банк	Голомт банк	Хүлээн авагчийн банк
Дүн	2,745,600.00	Төлбөрийн мөнгөн дүн
Төлбөрийн зориулалт	БМ орлого - Уран ХХК-д 40% бэлэн төлөв	Төлбөрийн зорилго

Баримт ба журналын уялдаа

Төлбөрийн даалгавар дээрх №, огноо, харилцагч, дүн болон зориулалт нь журналын гүйлгээний мэдээлэлтэй зөрөхгүй байх ёстой.

4.2 Кассын орлогын баримт

*Зураг №4. Кассын орлогын баримтын хэвлэх загвар*

Зураг №4-т “КАССЫН ОРЛОГО” баримтын загвар харагдаж байна. Баримтад байгууллагын мэдээлэл, баримтын огноо, баримтын №, валют, ханш, хэнээс, гүйлгээний утга, дүн, дүнгийн бичвэр болон гарын үсгийн хэсгүүд орсон байна.

Хэсэг	Зураг дээрх жишээ
Баримтын огноо	2025.12.31
Баримтын №	621
Валют	MNT
Ханш	1.00
Хэнээс	Мобиком корпор
Гүйлгээний утга	Үйлчилгээний орлого бүртгэсэн
Дүн	180,000.00
Дүнгийн бичвэр	Нэг зуун наян мянган төгрөг

5. Дэлгэрэнгүй жишээ

Жишээ 1 — Харилцагчид төлбөр шилжүүлэх зарлага

Нөхцөл: Уран ХХК-д 2,745,600₮-ийн төлбөр шилжүүлсэн гэж үзье. Зураг №2-ын бодит бүртгэлийг жишээ болгон дараах дарааллаар шалгана.

Гүйлгээний огноог 2025.10.02 гэж сонгоно.
Төрлийг “Зарлага” гэж сонгоно.
110100001 — Харилцах - ХХБ - төгрөг дансыг сонгоно.
Валютыг MNT, ханшийг 1 гэж шалгана.
Харилцагчаар Уран ХХК-ийг сонгоно.
Дүнг 2,745,600 гэж оруулна.
Гүйлгээний утгыг зурагт харагдаж буй байдлаар бүртгэнэ.
Журналын мөрүүдэд мөнгөн дансны кредит 2,745,600, харгалзах дансны дебит 2,745,600 болж тэнцсэн эсэхийг шалгана.
Хадгалсны дараа төлөв болон хэвлэх баримтыг шалгана.

Үр дүн

Зураг №2-ын жишээнд үндсэн дүн 2,745,600₮ бөгөөд журналын дебит, кредитийн нийлбэр хоёулаа 2,745,600₮ байна.

Жишээ 2 — Валютын харилцах дансны зарлага

Зураг №1-д USD валюттай 110200001 — Харилцах - ХХБ - доллар дансны гүйлгээ харагдаж байна. Тухайн мөрөнд Дүн 9,360 USD, Ханш 2,656, Нийт дүн 24,860,160 гэж байна.

Энд системд харагдаж буй тооцоог шалгавал: 9,360 × 2,656 = 24,860,160₮. Иймээс валютын гүйлгээнд “Дүн”, “Ханш”, “Нийт дүн” гэсэн гурван мэдээллийн уялдааг заавал шалгана.

Хяналтын томьёо

Нийт дүн (MNT) = Валютын дүн × Ханш. Жишээ: 9,360 USD × 2,656 = 24,860,160₮.

Жишээ 3 — Кассын орлого

Зураг №4-ийн баримтын жишээгээр 180,000₮-ийн үйлчилгээний орлогыг кассанд орлогоор бүртгэж байна гэж үзэж болно.

Гүйлгээний төрлийг “Орлого” гэж сонгоно.

Кассын тохирох дансыг сонгоно.

Валютыг MNT, ханшийг 1.00 гэж шалгана.

Харилцагч / төлбөр төлөгчийг баримтын дагуу сонгоно.

Дүнг 180,000₮ гэж оруулна.

Гүйлгээний утгыг “Үйлчилгээний орлого бүртгэсэн” гэж баримттай нийцүүлнэ.

Журналын мөрүүдийн дебит, кредитийн дүнг тэнцүүлнэ.

Кассын орлогын баримтыг хэвлэж, холбогдох гарын үсэг, баталгаажуулалтыг байгууллагын журмын дагуу хийж хадгална.

6. Анхаарах зүйлс

1. Огноо

Баримтын огноо болон системийн гүйлгээний огноо зөрөхөөс сэргийлнэ. Тайлангийн үе хаагдсан бол тухайн огноонд гүйлгээ оруулах боломж, эрхийг урьдчилан шалгана.

2. Орлого / Зарлагын төрөл

Гүйлгээний бодит мөнгөн урсгалтай нийцүүлэн зөв төрлийг сонгоно. Буруу төрөл сонговол жагсаалт, тайлан болон мөнгөн хөрөнгийн хөдөлгөөнд буруу мэдээлэл үүсч болно.

3. Данс

Касс болон харилцах дансны зөв дансыг сонгоно. Ялангуяа төгрөг болон валютын данс хооронд андуурахаас болгоомжилно.

4. Валют ба ханш

Валютын гүйлгээнд валютын дүн, ханш, MNT-ийн нийт дүн хоорондоо нийцсэн эсэхийг шалгана.

5. Харилцагч

Өглөг, авлага болон бусад харилцагчтай холбоотой гүйлгээнд зөв харилцагчийг сонгоно.

6. Дебит / Кредит

Хадгалах, журнал бичихийн өмнө мөрүүдийн нийт дебит ба кредит заавал тэнцсэн эсэхийг шалгана.

7. Гүйлгээний утга

Утгыг дараа нь таних боломжтой байдлаар тодорхой бичнэ.

8. Дүнгийн тайлбар

Мөнгөн дүнгийн бичвэрийг үндсэн дүнтэй нийцэж байгаа эсэхийг шалгана.

9. Баримтын уялдаа

Төлбөрийн даалгавар, кассын орлогын баримтын №, огноо, дүн, харилцагчийн мэдээллийг журналын гүйлгээтэй тулгана.

10. Журнал бичсэн төлөв

“Журнал бичсэн” төлөвтэй гүйлгээний өөрчлөлт, цуцлалтыг хийхийн өмнө тухайн гүйлгээний нягтлан бодох бүртгэлийн үр дагаврыг шалгана.

7. Баталгаажуулах жагсаалт

Гүйлгээг эцэслэн хадгалах / журнал бичихийн өмнө дараах жагсаалтаар шалгана.

☐ Гүйлгээний огноо зөв

☐ Орлого / Зарлагын төрөл зөв

☐ Касс / харилцах данс зөв

☐ Валют зөв

☐ Ханш зөв

☐ Дүн зөв

☐ Нийт дүн зөв

☐ Харилцагч зөв

☐ Харилцагчийн код зөв

☐ Гүйлгээний утга тодорхой

☐ Дүнгийн тайлбар зөв

☐ Журналын мөрүүд бүрэн

☐ Дебит нийт дүн = Кредит нийт дүн

☐ Гүйлгээний төлөв зөв

☐ Шаардлагатай баримт хэвлэгдэж, баримтын мэдээлэлтэй тулгасан

8. Дүгнэлт

Касс харилцахын журнал нь байгууллагын касс болон харилцахтай холбоотой мөнгөн гүйлгээг бүртгэх, хянах, журналын бичилттэй уялдуулах, холбогдох баримтыг хэвлэх үндсэн хэсэг юм.

Зөв ажиллах үндсэн зарчим нь: ① огноо ба гүйлгээний төрлийг зөв сонгох, ② зөв данс болон харилцагчийг сонгох, ③ валют–ханш–дүнгийн уялдааг шалгах, ④ журналын дебит/кредитийг тэнцүүлэх, ⑤ хадгалсны дараах төлөв болон хэвлэсэн баримтыг тулгах явдал юм.

Санамж

Касс харилцахын журналын гүйлгээний зөв байдал нь зөвхөн үндсэн дүнгээр хэмжигдэхгүй. Данс, харилцагч, валют, ханш, журналын мөр болон баримтын мэдээлэл хоорондоо нийцсэн байх нь чухал.